İlk Platform Oyunu Hangisi? Space Panic'ten Super Mario Bros.'a Zıplama Tarihi

Merdivenler ve katlar: Space Panic (1980)

Space Panic'te oyuncu, yan görünümlü katlar arasında merdivenlerle dolaşır, zemine çukur kazar ve uzaylıları bu çukurlara düşürüp kürekle yok eder. Karakter düşebilir ama zıplayamaz. Bu yüzden tarihçiler oyunu bazen “ilk platform oyunu”, bazen de türün en önemli öncülü olarak anar. Aynı yıl Nichibutsu'nun Crazy Climber'ı da oyuncuya dikey kayan bir gökdeleni tırmandırarak benzer bir fikri farklı bir yönden denemişti. O dönemde bu oyunlara henüz “platform” denmiyordu; basın onları “tırmanma oyunları” ya da “merdiven oyunları” diye adlandırıyordu.

Zıplamanın icadı: Donkey Kong (1981)

Shigeru Miyamoto'nun tasarladığı Donkey Kong, oyuncuya inşaat iskelesinde yuvarlanan varillerin üzerinden zıplayarak yukarı tırmanma görevi verdi. Kahramanın adı o sırada Jumpman'di; sonradan Mario olarak tanınacaktı. Oyundaki zıplama yayı sabitti, yani havadayken yön değiştiremiyordunuz, ama zamanlama ve mesafe hesabı ilk kez oyunun asıl becerisi hâline geldi. Donkey Kong'un başarısı Miner 2049er ve Kangaroo gibi pek çok benzer oyunu doğurdu. Miyamoto bu tür oyunlar için uzun süre “atletik oyun” ifadesini kullandı.

Ekranın ötesine geçmek: Jump Bug ve Pitfall!

Tek ekranlık bölümler bir süre sonra dar gelmeye başladı. Alpha Denshi'nin 1981'de, Donkey Kong'dan yalnızca birkaç ay sonra salonlara çıkan Jump Bug'ı, yatay kayan bölümleri ve havada asılı platformlarıyla kayan platform oyunlarının bilinen ilk örneklerinden biri sayılır. Ev tarafında ise David Crane'in Atari 2600 için yaptığı Pitfall! (Activision, 1982) yan yana bağlanan yüzlerce ekranlık ormanıyla oyunculara keşif duygusu verdi ve konsolun en çok satan oyunları arasına girdi.

Türün kalıbı: Super Mario Bros. (1985)

Platform oyununu bugün bildiğimiz hâline getiren yapım, Famicom için 13 Eylül 1985'te Japonya'da çıkan Super Mario Bros. oldu. Akıcı yatay kaydırma, havada kontrol edilebilen zıplama, gizli bloklar, güçlendirmeler ve dünyalar arası kısayollar tek pakette birleşti. Oyun, 1983 krizinden sonra toparlanan konsol pazarında NES'in sembolü hâline geldi ve Mario'yu Nintendo'nun maskotu yaptı. Bu başarıdan sonra 1980'lerin sonunda “platform oyunu” terimi yerleşmeye başladı.

Maskot savaşları ve çeşitlenme

1987'de Capcom'un Mega Man'i, istediğiniz sırayla seçilebilen bölümler ve yenilen patronlardan kazanılan silahlarla türe yeni bir yapı kattı. 1991'de Sega, Mega Drive için çıkardığı Sonic the Hedgehog ile hızı öne çıkaran bir maskot yarattı ve Super Mario World'e açıkça rakip oldu. Bu dönem, oyunların kahramanın adıyla tanındığı “karakter aksiyon oyunları” dönemi olarak da anılır; Bubsy'den Earthworm Jim'e kadar pek çok maskot aynı rafta yer aldı.

Üçüncü boyuta geçiş

1990'ların ortasında üç boyutlu donanımlar yaygınlaşınca platform oyunları yeni bir sorunla karşılaştı: Derinliği ve kamerayı oyuncuya nasıl hissettirecektiniz? Xing'in PlayStation için 1996 başında çıkan Floating Runner'ı gibi erken denemeler oldu, ama 3D platform oyununun standardını Nintendo 64 ile aynı dönemde çıkan Super Mario 64 belirledi. Serbest kamera, analog kolla hassas hareket ve açık bölümler, Crash Bandicoot, Spyro ve Banjo-Kazooie gibi oyunların önünü açtı.

Ev bilgisayarlarında platform kültürü

Platform oyunları yalnızca salonlarda ve konsollarda gelişmedi. 1983'te Doug Smith'in Broderbund için yaptığı Lode Runner, Space Panic'in kazma fikrini bulmaca tasarımıyla birleştirdi ve oyuncuların kendi bölümlerini çizebildiği bir editör sundu. Aynı yıl İngiltere'de Matthew Smith'in ZX Spectrum için yazdığı Manic Miner ve ardından gelen Jet Set Willy, Avrupa'da ev bilgisayarı kuşağının en sevilen oyunları arasına girdi. 1989'da Jordan Mechner'in Prince of Persia'sı ise gerçek insan hareketlerinden aktarılan akıcı animasyonlarıyla zıplamaya ağırlık ve risk duygusu ekledi. Bu oyunlar, platform türünün tek bir şirketin ya da tek bir makinenin malı olmadığını; farklı ülkelerde, farklı donanımlarda aynı anda filizlendiğini gösteriyor.

Kısa çizelge

• 1980 — Space Panic: Merdivenler ve katlar, zıplama yok.

• 1981 — Donkey Kong: Zıplama oyunun temel becerisi oluyor.

• 1981 — Jump Bug: Kayan platform bölümlerinin bilinen ilk örneklerinden biri.

• 1982 — Pitfall!: Ev konsolunda çok ekranlı keşif.

• 1985 — Super Mario Bros.: Türün kalıbı oluşuyor.

• 1991 — Sonic the Hedgehog: Hız odaklı maskot rekabeti.

• 1996 — Super Mario 64: 3D platformun standardı.

Bugüne etkisi

Platform oyunları 2000'lerde büyük stüdyoların gözünden bir süre düştü, ama bağımsız geliştiricilerle yeniden canlandı. Braid, Super Meat Boy, Celeste, Cuphead ve Hollow Knight gibi oyunlar; Donkey Kong'un zamanlama hissini, Mario'nun keşif zevkini ve Mega Man'in zorluk anlayışını bugünün tasarımıyla birleştiriyor. Sonic Origins gibi derlemeler de ilk dönem klasiklerini yeni platformlarda oynanabilir tutuyor. Kısacası zıplama, kırk yılı aşkın süredir oyun tasarımının en temel fiillerinden biri olmaya devam ediyor.

Bu kuşağın modern örneklerinden Cuphead'i Türkçe oynamak isterseniz Cuphead Türkçe yama sayfasına göz atabilirsiniz. Yamayı, makine çevirisi kullanmadan insan eliyle çeviri yapan gönüllü ekibimiz hazırladı ve hangarceviri.com'da ücretsiz sunuluyor.

Sık sorulan sorular

İlk platform oyunu Space Panic mi, Donkey Kong mu?

Zıplamayı şart sayarsanız Donkey Kong (1981), merdivenle bağlı katları yeterli görürseniz Space Panic (1980) öne çıkar; bu yüzden konu hâlâ tanıma bağlı bir tartışmadır.

İlk kayan platform oyunu hangisidir?

Alpha Denshi'nin 1981 tarihli Jump Bug'ı, yatay kayan bölümleriyle bu alandaki bilinen ilk örneklerden biri olarak anılır.

Platform oyunu terimi ne zaman yaygınlaştı?

İlk yıllarda “tırmanma oyunu” gibi adlar kullanıldı; “platform oyunu” ifadesi Super Mario Bros.'un ardından 1980'lerin sonunda yerleşti.

Kaynak: Wikipedia