Shareware Nedir? Commander Keen ve Doom'u Büyüten Paylaşımlı Yazılım Dönemi

Adın doğuşu: 1980'lerin iş yazılımları

Hikâye oyunlarla değil, IBM PC için yazılmış araçlarla başladı. 1982'de Andrew Fluegelman, PC-Talk adlı iletişim programını ücretsiz dağıtıp beğenenlerden katkı istedi ve buna freeware dedi. Yaklaşık aynı dönemde Jim Knopf veritabanı programı PC-File'ı kullanıcı destekli yazılım olarak sundu. Bob Wallace ise kelime işlemcisi PC-Write için shareware adını kullandı. 1984'te Softalk-PC dergisindeki bir yarışmada en çok önerilen ad shareware oldu ve terim kısa sürede yerleşti.

Bu yazılımcılar modelin para kazandırabileceğini kanıtladı. Kaynaklara göre Knopf 1984'te PC-File için günde yaklaşık bin dolar alıyordu; 1988'e gelindiğinde PC-Write'ın 27 binden fazla kayıtlı kullanıcısı vardı. İnternet öncesi dünyada, perakende rafına ulaşamayan bağımsız bir yazılımcının ürününü kullanıcıya ulaştırmasının en ekonomik yolu buydu.

BBS'ler, disketler ve posta havaleleri

1980'lerin sonu ve 1990'ların başında shareware programları elektronik ilan tahtaları (BBS), CompuServe gibi çevrim içi servisler ve elden ele dolaşan disketlerle yayıldı. Ticari yayıncılar kopyalamaya karşı uyarı reklamlarıyla mücadele ederken shareware yapımcıları tam tersini istiyordu: dosyanın olabildiğince çok kopyalanmasını. Kayıt ücreti çoğunlukla posta yoluyla gönderilir, karşılığında tam sürüm ya da kayıt kodu gelirdi. Bazı şirketler binlerce programı listeleyen kataloglar basıp disket başına küçük ücretlerle dağıtım yaptı; bu kataloglar sonradan CD-ROM derlemelerine dönüştü.

Apogee modeli: Kingdom of Kroz

Oyunlarda shareware'i bir iş modeline çeviren isim, Teksas'ın Garland kentinde ailesinin evinde çalışan Scott Miller oldu. Miller'ın ilk shareware oyunları bağış usulüyle çok az kazandırınca, 60 bölümlük Kingdom of Kroz için yeni bir yöntem denedi: oyunu üç bölüme (episode) ayırdı, ilkini BBS'lerde ücretsiz dağıttı, kalan ikisini satışa koydu. 26 Kasım 1987'de yayımlanan oyun, Apogee Software adını taşıyan ilk yapım oldu ve Miller'a düzenli bir gelir sağladı.

Bu bölümlü yapı, Apogee modeli olarak anılmaya başladı. Ücretsiz bölüm eksiksiz bir deneyim sunuyor, oyuncuyu meraklandırıyor ve sonunda devamını nasıl satın alabileceğini söylüyordu.

Commander Keen, Wolfenstein 3D ve Doom

Apogee'nin en önemli ortaklıklarından biri, sonradan id Software'i kuracak ekiple oldu. Aralık 1990'da Apogee tarafından yayımlanan Commander Keen in Invasion of the Vorticons, PC'de yumuşak kaydırmalı platform oyunlarının mümkün olduğunu gösterdi ve shareware modelinin en çok satanlarından biri oldu. 1992'de yine Apogee aracılığıyla çıkan Wolfenstein 3D, aynı bölümlü yapıyı birinci şahıs nişancı türüne taşıdı.

id Software, 10 Aralık 1993'te Doom'u kendi başına shareware olarak yayımladı. Knee-Deep in the Dead adlı ilk bölüm ücretsizdi ve üniversite ağlarından, BBS'lerden, dergi disketlerinden sayısız bilgisayara ulaştı. Aynı dönemde Epic MegaGames da ZZT ve Jill of the Jungle gibi oyunlarla bu modelle büyüdü; şirket ilerleyen yıllarda Epic Games adını alacaktı.

Kısa tarih çizelgesi

• 1982 — PC-Talk ve PC-File, kullanıcı destekli dağıtımı başlatır.

• 1984 — Shareware adı yaygın kabul görmeye başlar.

• 1987 — Kingdom of Kroz ile Apogee'nin bölümlü modeli doğar.

• 1990 — Commander Keen, Apogee aracılığıyla yayımlanır.

• 1992 — Wolfenstein 3D, shareware olarak dağıtılır.

• 1993 — Doom'un ilk bölümü ücretsiz yayımlanır.

• 1997 — 3D Realms, shareware'den geleneksel yayıncılığa geçer.

Kayıt kodları ve dürüstlük ilkesi

Shareware modeli büyük ölçüde kullanıcının dürüstlüğüne dayanıyordu. Bazı programlar yalnızca açılışta beliren bir hatırlatma ekranıyla yetiniyor, bazıları belirli bir süre sonra özelliklerini kısıtlıyor, bazıları da ödeme yapıldığında gönderilen bir kayıt koduyla tam sürüme dönüşüyordu. Oyunlarda ise en etkili yöntem bölümlü yapı oldu: Ücretsiz bölüm kendi içinde eksiksizdi ve oyuncu devamını merak ettiği için ödeme yapıyordu. Zamanla kredi kartıyla çevrim içi kayıt imkânı sunan aracı servisler de ortaya çıktı; böylece posta havalesi beklemeden tam sürüme geçmek mümkün oldu.

Shareware neden sona erdi?

İnternetin yaygınlaşmasıyla programlar artık yapımcının kendi sitesinden indirilmeye başladı; disketle elden ele dolaşmanın anlamı kalmadı. 3D oyunların büyümesi ve perakende yayıncılığın yeniden cazip hâle gelmesi de etkili oldu. Apogee 1996'da adını 3D Realms olarak değiştirdi ve 1997'den itibaren bölümlü shareware yapısını bırakıp geleneksel yayıncılık modeline geçti. Shareware terimi zamanla yerini deneme sürümü, demo ve freemium gibi kavramlara bıraktı.

Bugüne etkisi

Shareware'in fikirleri hâlâ çevremizde. Oyunun bir kısmını ücretsiz verip kalanını satma anlayışı bugünkü demoların ve bölümlü yayıncılığın atasıdır. Bağımsız yapımcının yayıncıya ihtiyaç duymadan doğrudan oyuncuya ulaşabilmesi fikri, dijital mağazalarla büyüyen indie dalgasının da temelini oluşturdu. Üstelik id Software, Epic Games ve 3D Realms gibi sonradan dev hâline gelecek şirketlerin ilk sermayesi bu modelden geldi.

Bu dönemin oyunlarını bugün yeniden denemek isterseniz Commander Keen serisinin ilk bölümleri ile Doom ve Wolfenstein 3D, dijital mağazalarda derlemeler hâlinde satılıyor; böylece bir zamanlar disketle dağıtılan bölümleri tek pakette oynayabiliyorsunuz.

Sık sorulan sorular

Shareware ile freeware arasındaki fark nedir?

Freeware tamamen ücretsiz dağıtılan yazılımdır; shareware ise ücretsiz denenen ama beğenildiğinde ödeme beklenen, çoğunlukla eksik bölümleri ya da özellikleri ücret karşılığında açılan yazılımdır.

Doom gerçekten ücretsiz miydi?

Doom'un yalnızca ilk bölümü olan Knee-Deep in the Dead shareware olarak ücretsiz dağıtıldı; diğer bölümler için oyunun tam sürümünü satın almak gerekiyordu.

Apogee modeli neydi?

Scott Miller'ın 1987'de Kingdom of Kroz ile uyguladığı bu modelde oyun üç bölüme ayrılır, ilk bölüm ücretsiz dağıtılır, kalan bölümler doğrudan yapımcıdan satın alınırdı.

Kaynak: Wikipedia